آسیب های جهانی شدن دین

فارسی نسخه موبایل

یكی از دغدغه های كنونی اندیشمندان مسلمان چگونگی مواجهه با پدیده جهانی شدن است. ابهام در واژه های نوپدید سبب رواج برداشتهای متعدد و متنوع پیرامون آنها می شود. جهانی شدن یكی از این واژه هاست. گرچه در سالهای نخست ورود این اصطلاح به زبان فارسی، بیشتر در حیطه مسائل اقتصادی به كار می رفت ولی امروزه سخن گفتن از ابعاد فرهنگی و اجتماعی آن نیز در محافل علمی مورد توجه قرار گرفته است. به نظر می رسد اگر ” جهانی شدن “ را به عنوان یك اصطلاح متداول در چند سال اخیر به كناری بگذاریم و تنها با تكیه بر مفهوم لغوی آن، به بررسی آموزه های دینی بپردازیم، به نتایجی می رسیم كه می تواند در تحلیل مفهوم جهانی شدن به عنوان یك اصطلاح ما را كمك كند. مروری بر مفاد متون دینی و فرهنگی دینی ما را با این واقعیت غیر قابل انكار روبرو می سازد كه دین ( اسلام ) یك پدیده جهانی است و در تجربه تاریخی خود همواره برای جهانی شدن كوشیده است و امروزه نیز دینداران و پیروان آیین حنیف اسلام باید برای جهانی شدن آن بكوشند.

مستندات زیر این ویژگی اسلام را گواهی می كنند: آیات قرآنی ـ آیات زیادی از قرآن كریم به صراحت یا به صورت غیرمستقیم از جهانی بودن رسالت پیامبر و محدود نبودن آن به مصر و عصر مشخصی سخن گفته است و نگاه جهانی دین را حكایت كرده است. به عنوان نمونه به این آیات می توان اشاره كرد: ـ قل یا ایها الناس انی رسول الله الیكم جمیعا الذی له ملك السموات و الارض. .. ( اعراف / 158 ): بگو ای مردمان، من فرستاده خدا به سوی همه شما هستم، خدایی كه پادشاهی آسمان و زمین از اوست. ـ و ما ارسلناك الا رحمه للعالمین ( انبیاء / 107 ): و ما ترا نفرستادیم، مگر رحمتی برای همه جهانیان. ـ تبارك الذی نزل الفرقان علی عبده لیكون للعالمین نذیرا (فرقان / 1 ): كسی كه فرقان را بر بنده اش فرو فرستاد تا بیم دهنده همه جهانیان باشد. ـ و ما ارسلناك الا كافه للناس بشیرا و نذیرا و لكن اكثر الناس لایعلمون ( سبا / 28 ): و ما ترا نفرستادیم مگر بشارت دهنده و بیم دهنده همه مردم [1] ولی بسیاری از مردم نمی دانند. تمامی مواردی كه آیات قرآن با خطاب عام یا ایها الناس ( ای همه مردم ) آغاز می شود می تواند شاهدی بر جهانی بودن پیام قرآن باشد، مانند: بقره / 21؛ بقره / 168؛ نساء / 1؛ نساء / 170؛ نساء / 174؛ اعراف / 158؛ یونس / 23؛ یونس / 57؛ یونس / 104؛ یونس / 108 و. .. روایات ـ عموم مضامین قرآنی از روایات نیز قابل برداشت است. اگر به عنوان نمونه نگاهی به نهج‎البلاغه داشته باشیم، از این عبارات ـ كه مشابهات فراوانی هم در نهج‎البلاغه و هم در دیگر متون روایی دارد ـ می توان محدود نبودن پیام اسلام را به محدوده زمانی و مكانی خاصی برداشت كرد: ـ اما بعد فإن الله سبحانه بعث محمدا صلی الله علیه و آله نذیرا للعالمین. .. ( نامه 62 ) اما بعد همانا خداوند سبحان محمد صلی‎ الله علیه و آله را بیم‎دهنده همه جهانیان برانگیخت. ـ فإن فیه اسوه لمن تأسی. .. ( خطبه 160 ) همانا در او ( پیامبر ) الگویی برای هر كه بخواهد الگو بگیرد وجود دارد. ـ ثم انزل علیه الكتاب نورا لاتطفأ مصابیحه و سراجا لایخبو توقده و. .. ( خطبه 198 ) سپس ( خداوند ) بر او ( پیامبر ) قرآن را فرو فرستاد، نوری كه چراغ آن خاموشی نگیرد و روشنی بخشی كه از روشنی آن كاسته نشود. به نظر می رسد حتی از روایاتی همچون: اطلبوا العلم ولو بالصین ( دانش بجویید، گرچه در چین باشد ) می توان نگاه جهانی اسلام و تشویق مسلمانان به محدود نماندن در مرزهای جغرافیایی خود را می توان برداشت كرد.

سیره عملی پیامبر (ص) آنچه از سنت و سیره پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم در منابع تاریخی نقل شده است، نیز نشانه هایی آشكار از نگاه جهانی آن حضرت دارد. باز هم به عنوان نمونه می توان به چند حادثه اشاره كرد: پیامبر پس از صلح حدیبیه كه نقطه پایانی بحرانهای داخلی حكومت نوپای مدینه بود ـ گرچه به صورت موقت ـ بی درنگ با ارسال نامه به سران قدرتهای بزرگ جهانی آن روزگار، محدود نبودن دین اسلام به داخل مرزهای شبه جزیره عربستان را نشان دادند. همچنین آن حضرت پس از گسترش قلمرو جغرافیای حكومت مدینه و استقرار اقتدار مدینه بر سراسر شبه جزیره عربستان با اعزام سپاه به مرزهای روم در سریه موته و غزوه تبوك جهت گیری دین اسلام را برای گسترش آ فاق مخاطبان خود رقم زد و بدینسان بذر فتوحات در دوره های پس از رحلت شریفش را افشاند. استدلال عقلی ـ افزون بر این همه، لازمه اعتقاد به خاتمیت دین اسلام، جهانی بودن این دین است، زیرا اگر قرار باشد از این پس هیچ پیامبری مبعوث نشود، دین اسلام باید قابلیت پاسخگویی به نیازهای همه انسانها را در همه زمانها و همه مكانها داشته باشد، یعنی باید دین اسلام هم از نظر زمانی و هم از نظر مكانی فراگستر و جهانی باشد تا نیاز همیشگی بشر به هدایت آسمانی را برآورده سازد. با توجه به آنچه گذشت، به روشنی می توان دریافت كه دین در هیچ جنبه ای بومی، محلی و موقت نیست بلكه سمت و سوی جهانی دارد. حال اگر دین هویتی جهانی داشته باشد دینداران نمی توانند و نباید مسیر دیگری را بپیمایند و طبعا حكومت بنیاد یافته بر دین نیز باید ضمن توجه بایسته و درخور به مسائل داخلی خود، افق جهانی داشته باشد و تحقق آرمانهای اسلامی را نه فقط در قلمرو مرزهای جغرافیایی خود بلكه در پهنه گیتی وجهه همت خویش سازد. دین جهانی اسلام برای حفظ خلوص خود و پاك نگاه داشتن جامعه ای كه بر پایه اعتقاد به اسلام شكل گرفته است، تدابیری اندیشیده تا راه نفوذ و سیطره غیر مسلمانان بر مسلمانان بسته باشد.

از جمله به صراحت در چندین آیه قرآن مسلمانان را از دوستی و قرابت با كفار برحذر داشته است:
ـ «یا ایها الذین آمنوا لاتتخذوا الكافرین اولیاء من دون المؤمنین اتریدون ان تجعلوا لله علیكم سلطانا مبینا» (نساء / 144): ای كسانی كه ایمان آورده اید كافران را ـ با كنار نهادن مؤمنان ـ دوستان خویش قرار ندهید، آیا می خواهید سیطره آشكار برای خدا بر خودتان قرار دهید؟
ـ «یا ایها الذین آمنوا لاتتخذوا الیهود و النصاری اولیاء بعضهم اولیاء بعض و من یتولهم منكم فانه منهم ان الله لایهدی القوم الظالمین» (مائده / 51): ای كسانی كه ایمان آورده اید یهود و نصاری را دوستان خود قرار ندهید، پاره ای از آنها دوست پاره ای دیگر هستند و هر كه از شما به آنها روی آورد همان او از آنهاست، خداند قوم ظالم را هدایت نمی كند.
ـ«یا ایها الذین آمنوا لاتتخذوا الذین اتخذوا دینكم هزوا و لعبا من الذین اوتوا الكتاب من قبلكم و الكفار اولیاء و اتقوا الله ان كنتم مؤمنین » ( مائده / 57 ): ای كسانی كه ایمان آورده اید، افرادی از اهل كتاب پیشین و كافران را كه دین شما را به استهزاء و به بازی می گیرند دوستان خود قرار ندهید و پروای خدا داشته باشید اگر مؤمن هستید.
ـ «یا ایها الذین آمنوا لاتتخذوا عدوی و عدوكم اولیاء. .. » ( ممتحنه / 1 ) ای كسانی كه ایمان آورده اید دشمن من و دشمن خودتان را دوستان خود قرار ندهید. این آیات و نیز دستورهایی چون نهی تشبه به كفار نشان دهنده نهایت نگرانی و دقت دین در حفظ خلوص و اصالت دین و رنگ نباختن مسلمانان در برابر مشركان و كافران در عین تلاش برای جهانی ساختن و عمومی ساختن این دین است. یعنی جهانی شدن دین و دامن گستردن آن در شرق و غرب عالم نباید خدشه ای بر اصالت آن وارد آورد. در نامه ای از امام صادق علیه السلام به شیعیان این مضمون به گونه ای زیبا و روشن مطرح شده است: « ثم نهی الله اهل النصر بالحق ان یتخذوا من اعداء الله ولیا و لانصیرا فلایهولنكم و لایردنكم عن النصر بالحق الذی خصكم الله به من حیله شیاطین الانس و مكرهم من اموركم تدفعون انتم السیئه بالتی هی احسن فیما بینكم و بینهم، تلتمسون بذلك وجه ربكم بطاعته و هم لا خیر عندهم لا یحل لكم ان تظهروهم علی اصول دین الله فانهم ان سمعوا منكم فیه شیئا عادوكم علیه و رفعوه علیكم و جهدوا علی هلاككم و استقبلوا بما تكرهون و لم یكن لكم النصفه منهم فی دول الفجار فاعرفوا منزلتكم فیما بینكم و اهل الباطل فإنه لاینبغی لأهل الحق ان ینزلوا انفسهم منزله اهل الباطل لأن الله لم یجعل اهل الحق عنده بمنزله اهل الباطل الم یعرفوا وجه قول الله فی كتابه إذ یقول ” الم نجعل الذین آمنوا و عملوا الصالحات كالمفسدین فی الارض ام نجعل المتقین كالفجار ” اكرموا انفسكم عن اهل الباطل و لاتجعلوا الله تبارك و تعالی ـ و له المثل الاعلی ـ و امامكم و دینكم الذین تدینون به عرضه لاهل الباطل فتغضبوا الله علیكم فتهلكوا، فمهلا مهلا یا اهل الصلاح لاتتركوا امر الله و امر من امركم بطاعته فیغیر الله ما بكم من نعمه. .. » (كافی، ج 8، ص 12)

ترجمه: سپس خداوند اهل یاری به حق را بازداشت از این كه از میان دشمنان خدا برای خود دوست و یاوری برگیرند، پس ( مراقب باشید كه ) حیله شیطانها و مكر آنها در كارهایتان، شما را از یاری به حق كه خداوند شما را ویژه آن ساخته است به هراس نیاندازد و بازندارد. شما در روابط خود با آنها، بدی را با خوبی پاسخ می دهید و با این كار از طریق بندگی خدای خویش را می جویید ولی آنها هیچ خیری نزدشان نیست، بر شما حلال نیست كه آنها را برای غلبه بر اصول دین خدا مدد رسانید ( یا آنها را بر اصول دین خدا آگاه سازید )، براستی كه آنها اگر از شما چیزی بشنوند با شما دشمنی ورزند و آن را علیه شما برمی افراشند و برای نابودی شما می كوشند و با شما به گونه ای كه از آن بیزارید، روبرو می شوند و شما نخواهید توانست داد خویش را از آنها در دولتهای فاجر بستانید. پس جایگاه خود را در رابطه با اهل باطل بشناسید، همانا برای اهل حق سزاوار نیست كه خود را تا جایگاه اهل باطل پایین آورند، زیرا خداوند اهل حق را نزد خود به منزله اهل باطل قرار نداده است، آیا راز این سخن خدا را در قرآن در نیافته اند كه فرمود: ” آیا كسانی را كه ایمان آوردند و عمل صالح انجام دادند را مانند مفسدان در زمین قرار می دهیم یا آیا متقین را مانند فاجران قرار می دهیم ” خویش را از اهل باطل گرامی تر بدارید و خداوند تبارك و تعالی را ـ كه مثل اعلی از آن اوست ـ و امام خویش را و دین خود را در معرض اهل باطل قرار ندهید كه خداوند بر شما غضب خواهد كرد و هلاك خواهید شد، آرام تر آرام تر ای اهل صلاح، دستور خدا و دستور كسی را كه شما را به بندگی خدا می خواند واننهید كه خداوند نعمت خویش بر شما را تغییر خواهد داد.

حال اگر نگاهی به مفهوم اصطلاحی جهانی شدن داشته باشیم، صرف نظر از مباحث دقیق تخصصی در این زمینه، در نگاهی كلی می توان به این نتیجه رسید كه ” جهانی شدن “ جامه جدیدی است كه دنیای استكبار و استعمار بر تن كرده است، یعنی جهان استكبار كه روزی در قالب حضور فیزیكی و نظامی، استیلای خود بر شرق را محقق ساخت و سپس در دوره استعمار نو با دولتهای دست نشانده اهداف خود تعقیب كرد و پس از آن با به خدمت گرفتن دانش آموختگان دانشگاههای غربی راه سیطره خود بر شرق را باز نگاه داشت، اكنون پس از گذر از این دوره ها و نیاز به راههای نو برای تداوم این سیطره، در جامه ای نو به نام “ جهانی شدن اقتصاد ” هدف كهنه خود را دنبال می كند. بر پایه این مقدمات گرچه دین هویتی جهانی دارد و برای جهانی شدن آن باید كوشید ولی از یاد نباید برد كه این امر نباید به خلوص و اصالت دین و جامعه دینی لطمه بزند و ابزارها و روشهای كنونی جهانی شدن ـ به مفهوم مصطلح ـ چون به گشوده شدن راه سیطره كافران و اهل باطل بر جامعه اسلامی می انجامد پدیده ای شوم است كه باید از آن اجتناب كرد. و اگر در نظم كنونی جهانی راه گریزی جز تن دادن به این پدیده وجود نداشته باشد باید كوشید تا جنبه های سلبی آن به ویژه آنچه كه به نفوذ و سیطره اهل باطل بر شؤون اقتصادی و فرهنگی جوامع اسلامی منجر می شود به حداقل ممكن كاهش یابد. چكیده آموزه های قرآنی، روائی، سیره عملی پیامبر و استدلال عقلی بر جهانی بودن دین اسلام گواهی می دهد. از سوی دیگر دین اسلام برای حفظ خلوص و اصالت خود و جامعه اسلامی كوشیده است راه نفوذ اجانب و اهل باطل و سیطره آنها بر جوامع اسلامی را مسدود سازد، لذا در مواجهه با پدیده ” جهانی شدن ” باید ضمن تلاش برای جهانی ساختن تحقق اسلام، خود را از آفات این جامه نوین استعمار كهنه مصون داشت.

منـابـع

مقاله آسيب شناسي جهاني شدن دين ، نوشته محسن الويري

کلیــد واژه هــا

0 نظر ارسال چاپ پرسش در مورد این مطلب افزودن به علاقه مندی ها

بـرای اطلاعـات بیشتـر بخوانیـد