رابطه الهیات مسیحی و علوم طبیعی (بررسی دیدگاه ها)

فارسی 2034 نمایش |

دیدگاه سازگارى
درس (1990)، گیلکى (1970) و مک مولین (1981) از هماهنگى به عنوان راه میانه میان استقلال و تلفیق بحث کرده اند. دیدگاهى فى الجمله مشابه درباره رابطه علم با الهیات را مى توان در چنین آثارى مشاهده کرد. این دیدگاه هرگونه ناسازگارى حل نشدنى میان علم و الهیات را خواه در دعاوى و خواه در روش هاى آن دو انکار مى کند. و امکان گفتگویى مفید میان علم و الهیات و ضرورت این امر را که نمادهاى الهیاتى لوازمى براى فهم ما از طبیعت و از نوع بشر داشته باشند تصدیق مى کند، اما منکر آن است که مفاهیم الهیاتى تبیین هایى از امور به دست مى دهند که با تبیین هاى ارائه شده از سوى علم پیوسته اند، یا اینکه تفکر مسیحى به حقانیت تفاصیل و جزئیات جهان شناسى هاى علمى متعهد است. سازگارى و تلفیق هر دو براى اینکه تعالیم دینى و علمى را از تعارض مصون دارند فعالیتى عقلانى مى طلبند، هرچند ارتباط متقابل دارند. اما سازگارى براى اینکه از وحدت علم و الهیات ناشى مى شود به کیهان شناسى واحدى نیازمند نیست؛ تا حدى بدین علت که ثابت مى کند که نمادها و نظریه هاى الهیاتى از نظر کارکرد و شیوه معنادهى با نمادها و نظریه هاى علمى بى نهایت تفاوت دارند، تفاوت هایى از این دست را که میان دیدگاه تلفیق گرا و دیدگاه سازگارى در باب رابطه الهیات و علم وجود دارند، مى توان با تامل بر آنچه آنها درباره رابطه میان روش علم و روش الهیات مى گویند توضیح داد.

تبیین مبتنى بر تعارض و تبیین مبتنى بر استقلال
تبیین مبتنى بر تعارض و تبیین مبتنى بر استقلال درباره رابطه مذکور هر دو این ویژگى را دارند که بر مخالفتى آشکار میان روش هاى کشف و توجیه در علم و الهیات اصرار مى ورزند. اختلاف این دو تبیین فقط در این است که اولى وضعیت پارادایمى استفاده علم از عقل را با تخطئه همه آن رشته هایى که شیوه هاى متفاوت فکرى را عرضه مى کنند بیان مى کند، در حالى که دومى آماده است تا در حوزه هاى متفاوت بحث به شیوه هاى بدون ارتباط، اما به یک اندازه معتبر مجال دهد. شگفت آور اینکه هر دو دیدگاه را مى توان با قبول تبیینى پوزیتیویستى درباره حقانیت و روش علم متحد ساخت. این تبیین تصویرى قیاس گرایانه از اهداف علم ارائه مى دهد که آن اهداف را بر کمال مطلوب از یک نظریه به مثابه مجموعه اى از گزاره هاى کلى متمرکز مى کند. کار این گزاره ها وحدت بخشیدن و پیش بینى کردن گزارش هاى مشاهدتى است که تکیه گاه و منبع معناى آنها است. از آن جایى که نمادها و نظام هاى اعتقادى با نظریه هایى که بدین گونه با مشاهدات مرتبط اند هم ارز نیستند، راه براى اذعان به تمایز بنیادى میان مدل هاى معنا و صدق در الهیات و علم باز است.

انکار آرمان اثبات گرایانه قیاسى را در علم
هم دیدگاه مبتنى بر سازگارى و هم دیدگاه تلفیق گرا مایل اند که این آرمان اثبات گرایانه قیاسى را در علم منکر شوند و لذا هر دو مى توانند نقاط تلاقى روش هاى الهیات و علم را در نظر بگیرند. آنها با زیر سؤال بردن قیاس گرایى پوزیتیویستى با انتقادى که فلسفه علم بسیار جدید مطرح کرده موافق اند. در این نقد دو رشته استدلال در مقابل مدل هاى اولیه عقل علمى برجسته است؛ زیر سؤال بردن تکیه علم به مشاهده، و رد تبیین قیاسى از یک تئورى. در مورد تکیه تئورى به تجربه، قائلان به سازگارى میان علم و الهیات با معرفت شناسان و فیلسوفان علمى که مى گویند هیچ مشاهده خالصى وجود ندارد که با مراجعه به آن تئورى هاى علمى را بتوان تایید یا رد کرد، دیدگاه هاى مشترکى دارند. همه مشاهدات بى اندازه گرانبار از نظریه اند. هیچ روشى وجود ندارد که در آن جزء واحدى از یک تئورى را بتوان به تنهایى از طریق تجربه تایید یا رد کرد. فرضیه ها نه به تنهایى، بلکه به طور گروهى در برابر واقعیت نهاده مى شوند. بنابراین، اختلاف میان فرضیه و واقعیت به ما نمى گوید که کدام فرضیه مشخص کاذب است. همواره این امکان براى قضاوت وجود دارد که تعیین کنیم کدام یک از اندیشه هاى علمى مبناى مستحکمى دارند و کدام یک فاقد آنند. اعتقاد بر آن است که آرمان قیاس گرایانه درباره تئورى قابل تردید است، زیرا نقش تئورى را در ارائه تصویرى از ساز و کارهاى مولد در طبیعت که پدیده هاى مشاهده شده را تبیین مى کنند نادیده مى گیرد. هدف علم نه فقط وحدت بخشیدن و پیش بینى کردن گزارش هاى مبتنى بر مشاهده است، بلکه شناختى از طرز کار جهان نیز ارائه مى کند. در این صورت، مدل ها بخش هاى اساسى تئورى ها هستند. تئورى ها صرفا نظام هایى از فرضیه ها که به نحو قیاسى سامان یافته اند نیستند، بلکه «مجموعه هایى مبتنى بر گزارش و تصویر» اند.

منشا نقد از توصیف هاى قیاس گرایانه و اثبات گرایانه درباره علم
این نقد از توصیف هاى قیاس گرایانه و اثبات گرایانه درباره علم منشا دو نکته است که نیازمند تاکیدند. نخست اینکه تقابل آشکار میان باورهاى علمى به مثابه باورهاى متکى بر تجربه و باورهاى الهیاتى به عنوان باورهاى «متافیزیکى» را نمى توان تایید کرد، بلکه ما به اختلاف رتبى معتقدیم؛ یعنى در میزان تفسیرى که در مورد امور تجربى ارائه مى شود و در نظام هاى باور آزاد که ساختار تئورى بر پایه تجربه بنا مى شود، اختلاف رتبى داریم. نکته دومى که شایان تاکید است، آن است که اجتناب ناپذیر بودن ادعا شده وجود مدل ها در نظریه پردازى علمى نشان مى دهد که نظریه پردازى علمى در نهایت نمى تواند توصیفى فاقد استعاره از واقعیت ارائه دهد. اتکاى نظریه پردازى علمى بر شناخت هاى فهم مقایسه اى و استعارى نشان مى دهد که حتى در تئورى اى که به بهترین وجه تایید شده است باید با درجه اى از گشودگى و عدم قطعیت باشد. هیچ نظریه اى واقیعت «شسته و رفته» و به گونه اى تجدیدنظر ناشدنى به چنگ نمى آورد؛ همه نظریه ها محصول فهم تخیلى اند و نشان تخیل بشر را بر خود دارند. این دو نکته را مى توانیم یک بار دیگر براى نشان دادن پیوستگى میان روش هاى الهیاتى و علمى شناخت، استفاده کنیم. تامل بر این آرا به این نتیجه منجر مى شود که تایید ادعایى که در تحقیق ویب با عنوان سرنوشت الهیات و ماهیت تفکر دینى (1991) آمده است ناممکن است؛ این مدعا دایر بر این است که همان طور که تجربه شد، الهیات دانشگاهى و آکادمیک ضرروتا مخرب ایمان و دین است. به نظر ویب، تفکر دینى در مقایسه با تفکر فلسفى و علمى که «عقلى» انتقادى است، شعرى اسطوره اى است. این دو را نمى توان تلفیق کرد و نتیجه تلاش براى پدید آوردن الهیات انتقادى و «علمى» در دانشگاه ها تضعیف تفکر ماقبل نقدى اى که حیات دین بر آن مبتنى است بوده و خواهد بود. اما اگر امر این طور باشد که تفکر علمى اساسا با استخدام روش هاى استعارى شناخت گره خورده است، مقایسه هایى که این استدلال کلى بر آنها مبتنى است نه مطلق اند و نه تردیدناپذیر.

نظرات تلفیق گرایان
تلفیق گرایان بر این نظرات تاکید مى کنند تا پیوستگى دقیق میان اقدامات علم و الهیات را نشان دهند. اما آنها همچنین با تفاوت هاى رتبى مهم میان علم و الهیات در اعتماد بر استعاره و در آزادى اى که با آن مفاهیم با واقعیت مورد مشاهده مرتبط مى شوند، موافق اند. این تفاوت ها حاکى از آنند که کل آن چه را مى توان با اطمینان دنبال کرد، چیزى کمتر از آرمان هاى تلفیق گرایان است. به عنوان مثال، در بحث از خدا به عنوان خالق، تمسک به این مفهوم نمى تواند تبیین على اى از حقایق کیهان شناختى فراهم آورد که با تبیینى علمى هم طراز باشد. عنصر رازناک که در کنه و کانون این مفهوم قرار دارد حاکى از آن است که این مفهوم بخشى از تصویر تخیلى اى است که تبیین مى کند چرا کیهان وجود دارد. و این واقعیت را در پرتو یک تشبیه (تشبیه سازنده با محصول)، ارائه مى دهد که همواره تفسیرى دقیق را خواهان است. از این رو، پرسش هاى مرتبط به علت پاسخ داده نمى شوند، بلکه جست وجوهایى براى گونه هاى دیگر شناخت که با یافتن نوعى هدف و ارزش در جهان در ارتباط است جهت داده مى شوند. تجربه اى مشترک از امکان همه اشیا به روشنى بیان شده است. تصویر تخیلى فراگیر باید با علم سازگار باشد و نباید با تئورى هاى علمى مربوط به منشا کیهان و انسان که به خوبى تایید شده اند در تعارض باشد. و شاید مستلزم محدودیت هایى بر قلمرو کیهان شناسى هاى جامعى باشد که با آن سازگارند، اما پرسش هاى علم را پاسخ نمى دهد. این مى تواند بخشى از رویکردى باشد که کل نیروى مفهوم وحدت عقل را به گونه اى که در علم و الهیات عمل مى کند، تصدیق مى کند. اما تفسیرى آزادتر و مبتنى بر شباهت خانوادگى از آن وحدت را تجویز مى کند. در استدلال علمى و استدلال الهیاتى نه تنها سازگارى و نوعى هم پوشانى بین دلیل علمى و دلیل دینى وجود دارد، بلکه اختلافى تحویل ناپذیر در میان است.

اختلاف تحویل ناپذیر
یک دلیل بر این اختلاف تحویل ناپذیر را که طریقى را نیز ارائه مى دهد که در آن علم باز هم چالشى را نسبت به الهیات مطرح مى کند مى توان با تامل در آنچه در دفاع از تفسیرى رئالیستى از علم گفته مى شود، استنباط کرد. آراى علمى مى آیند و مى روند. نظریات الهیاتى نیز همین طوراند. ظهور و افول نظریات علمى تا حدى متاثر از عوامل اجتماعى و تاریخى است. ظهور و افول آرا و نظریات الهیاتى نیز چنین است. ما در سرتاسر تاریخ علم انباشت ثابتى از باورهاى قابل اعتماد را درباره تمامى جنبه هاى قابل تصور جهان طبیعى مى یابیم. این موضوع در این قضاوت منصفانه منعکس مى شود که بر اساس آن مى توان گفت که یک دانشجوى دوره لیسانس فیزیک در سال 1992 بسیار بیشتر از نیوتون درباره جهان فیزیکى مى داند. انباشت حاکى از رئالیسم است. این بدین معناست که بخش عمده اى از نظریه هاى علمى موفقى که تاکنون مطرح شده اند، به رغم نقایص و خصیصه موقتى شان، حامیانشان را قادر ساخته اند که مستقل از شناخت بشر به واقعیت ها اشاره کنند و برخى حقایق را درباره آن واقعیت ها به موجودى دانش آدمى افزوده اند. چنین موفقیت غیرقابل انکارى همچنین حاکى از آن است که در میان عوامل اجتماعى و شخصى و تاریخى که عقاید علمى را برانگیخته اند، اخلاقیاتى مرتبط با حقانیت و استدلال نیز در کار بوده است.برخلاف علم، الهیات همانند رشته هاى دیگر نظیر فلسفه این انباشت باورهاى قابل اعتماد را نشان نداده است. و این بدین معناست که الهیات یا در همان کارى که علم درگیر آن است ناکام است، یا اینکه در جستجوى شیوه اى از فهم است که هر چند ممکن است با شیوه علم پیوستگى داشته باشد، با این حال با آن متفاوت است. بدیهى است که شق اخیر نتیجه بهترى است.

ماهیت شناخت علمى زمینه چالش با الهیات
بنابراین، به رغم ناکام ماندن مقایسه اى دقیق میان روش علم و روش الهیات (آن گونه که در پوزیتیویسم دیده شد)، ماهیت شناخت علمى زمینه چالش با الهیات را فراهم مى آورد. این چالش در وهله نخست نیازمند تلاشى است تا نشان دهد که چگونه تامل الهیاتى در پى شناخت است و گاهى به آن مى رسد، بدون آنکه این شناخت و فهم به افزایش موجودى حقایق بینجامد. محتمل ترین تبیین درباره فهم الهیاتى که مى تواند به این نتیجه منجر شود، تبیینى است که بر شباهت الهیات با شیوه هاى کندوکاو علمى و نیز مشابهت شناختى که الهیات به دنبال آن است با شناخت عملى تاکید مى کند. شناخت خدایى که الهیات نیاز دارد شناختى است از اینکه چگونه افراد و جوامع باید هدف را کشف کنند و زندگى شان را در پرتو اراده خلاق خدا شکل دهند. نظریه سازگارى مى گوید که این شناخت باید با تصویرى از جهان طبیعى که علم روز به بهترین وجه به ما تقدیم مى کند هم خوانى و مطابقت داشته باشد، بلکه همچنین این شناخت نمى تواند به گونه اى هم طراز با شناختى که علم ارائه مى دهد، عرضه شود. با بسط علم طبیعى در غرب سرانجام فرهنگ مسیحى تصویر دینى (متمایز در تاریخ ادیان) را به دست داده که مى کوشد تا راه خود را در جهان فکرى اى باز کند که کیهان شناسى اش را نظام عمدتا مستقلى از عقاید ارائه مى کنند. و این یک چالش است که الهیات باید با آن روبه رو شود. به علاوه، الهیات باید با آن نمونه از جامعه دانش بنیاد که علم آن را ارائه مى دهد، مواجه شود که هر چند راهى روشن و مطمئن براى عقاید اصلاح ناپذیر ندارد، از اخلاق پژوهشى بسیار عمیق و ثمربخش محافظت مى کند.

منـابـع

پیتر بایرن- فصلنامه هفت آسمان- شماره 15- مقاله الهیات و فهم علمى- مترجم رضا گندمى

کلیــد واژه هــا

0 نظر ارسال چاپ پرسش در مورد این مطلب افزودن به علاقه مندی ها

0 نظر ارسال چاپ پرسش در مورد این مطلب افزودن به علاقه مندی ها

بـرای اطلاعـات بیشتـر بخوانیـد