نسبی دانستن نظر اسلام در مورد فرهنگ انسانی و نقد آن

فارسی 3036 نمایش |

برخی معتقدند که اسلام طرفدار تنوع فرهنگی است و آنرا به رسمیت می شناسد، زیرا هر ملتی همانند یک فرد شخصیت و هویتی منحصر به فرد داشته که رها کردن آن شخصیت به معنای سلب خود ار خود بوده و محال می باشد. بر اساس این دیدگاه هر ملتی یک نوع احساس، بینش، ذوق، ادبیات، هنر، علم، مذهب، اخلاق، و فلسفه و... داشته، که آنها در طول تاریخ به او روح و هویتی مشترک داده اند، و به او در برابر ملل دیگر تشخص بخشیده اند. و این روح جمعی در تمام عکس العمل ها و تجلیات زندگی آنها در طول تاریخ نمایان است. ملیت است که به انسان ها شخصیت می دهد، نه مذهب. مذهب تنها به انسان عقیده ای خاص می دهد که خود این عقیده نیز تابع فرهنگ ملی است و آیه 13 سوره حجرات که می فرماید: «یا ایها الناس انا خلقنا کم من ذکر و انثی و جعلنا کم شعوبا و قبائل لتعارفوا ان اکرمکم عند الله اتقکم؛ ای مردم، شما را از مرد و زنی آفریدیم و شما را ملت ملت و قبیله قبیله گردانیدیم، تا با یکدیگر شناسایی متقابل حاصل کنید. در حقیقت ارجمندترین شما نزد خدا پرهیزگارترین شماست»، بر همین موضوع تاکید دارد. زیرا در ابتدای آیه تقسیم بندی جنسی را مطرح می کند، و در ادامه نیز تقسیم بندی فرهنگی و ملیتی را و این موید این نکته می باشد که این تقسیم بندی اخیر نیز، همچون تقسیم بندی جنسیت دارای واقعیتی اصیل و الهی است. پس اسلام طرفدار ناسیونالیسم به مفهوم فرهنگی است و نه مخالف آن، اسلام، ناسیولاسیم به معنای نژادی (راملیسم) مخالف است.
این نظریه از چند جهت مخدوش است زیرا:

*اولا: این نظر انسان را فاقد هر گونه محتوا و شخصیت مستقل وجودی ولو به نحو بالقوه می داند. به عبارتی انسان همچون یک ظرفی است خالی، بی شکل و بی رنگ که در همه چیز تابع مظروف و محیط فرهنگی خود می باشد و توانایی فراروی و استقلال از محیط و فرهنگی-تاریخی خویش را ندارد، زیرا شخصیت و خود او با این مظروف قوام یافته است. این نظریه برخاسته از نظریه اصاله الاجتماعی محض درباره ترکیب جوامع است که برای فرد هویتی مستقل از جمع قائل نیست. اما از نظر دیدگاه اسلامی و فلسفی در باب انسان، انسان به حکم نوعیت واحد خود قائم به فطرت خدائی خویش است. از این دیدگاه، نسح شدن و نشدن انسان ها و نیز اصیل بودن و یا نبودن فرهنگ ها را باید با ملاک های فطری و نوعی انسانی که غیر زمانی و مکانی هستند، سنجید، نه با ملاک های تاریخی. به عنوان مثال: اندیشه ثنویت، مسخ انسانیت است، هر چند ممکن است جزء فرهنگ ملی او بوده و در برهه ای از تاریخ وجود داشته باشد، اما توحید و یگانه پرستی و طرد پرستش هر چه غیر خدائی، بازگشت انسان است به هویت واقعی و فطری اش ولو زاده مرز و بوم خود او باشد.

از طرف دیگر در نظریه نسبیت فرهنگی، شاخصه ها و موارد فرهنگی، علمی، هنری، فلسفی و هنری و... هر قومی مخصوص به خود آن قوم بوده و در ذات خود بی شکل و بی رنگ و بی چهره بوده و تاریخ به آنها هویت و شخصیتی می بخشد اما این نظر مبتنی است بر علوم و ادراکات اعتباری که در فرهنگ های مختلف و بر حسب شرایط مختلف زمانی و مکانی، مختلف است، برخلاف علوم و ادراکات و اندیشه های نظری که فلسفه نظری انسان را می سازند، همچون اصول جهان بینی مذهب و اصول اولیه اخلاق، اصولی ثابت، مطلق و غیر نسبی می باشند.

*ثانیا: اینکه مذهب تنها عقیده است و اسلام شخصیت های ملی و فرهنگی مختلف را همانگونه که هستند، تثبیت می کند، به معنی نفی بزرگترین رسالت مذهب است، زیرا مذهب رسالتش، ارائه جهان بینی است بر اساس نظام کلی وجود، بر محور توحید و نیز ساختن روحی و اخلاقی انسان ها بر اساس این نظام، و لازمه این امر پایه گذاری فرهنگ بشری است نه فرهنگ ملی، رسالت اسلام بر تخلیه انسان هاست از فرهنگ هائی که ندارند و نباید داشته باشند، و تحلیه آنهاست به آنچه ندارند و باید داشته باشند و این امر مستلزم تغییر دادن هویت فرهنگی افراد و ملل مختلف و هماهنگ کردن خویش با الگویی واحد است.

*ثالثا: از مفاد آیه کریمه که می فرماید: «انا خلقنا کم من ذکر او انتی» و تقسیم بندی انسان و اختلاف فرهنگ ها نتیجه گرفت، بلکه مفاد آیه این است که «ما شما را از فردی و زنی آفریدیم» خواه مقصود از آن این باشد که رابطه نسلی همه انسان ها به یک مرد و زن (آدم و حوا) منتهی شود و خواه مقصود این باشد که همه انسان ها از این جهت که از یک پدر و مادرند، علی السویه بوده و جهت امتیازی در آنها نیست، که در هر دو صورت نمی تواند اثبات کنند تنوع فرهنگی ثابت و لاتغیر برای همیشه باشد.

*رابعا: جمله «لتعارفوا» در آیه کریمه که به عنوان غایت ذکر شده است، به این معنی نیست که چون هدف از تنوع ملت ها بازشناسی است پس باید، ملت ها برای همیشه به صورت شخصیت های مستقل باقی بمانند. زیرا در طول تاریخ ممکن است، ملت ها تغییر فرهنگ و هنر، و حتی در بسیاری از موارد فرهنگ خویش را رها کرده و یا دست به ترکیب فرهنگ خود با فرهنگ دیگری بزنند که در هر دو صورت عدم ثبات در فرهنگ ها ملی در طول تاریخ اثبات می گردد.

*خامسا: فلسفه مهدویت در اسلام بر اساس نگاه وحدانی و یگانه به آینده بشریت است.

منـابـع

مرتضی مطهری- جامعه و تاریخ

کلیــد واژه هــا

0 نظر ارسال چاپ پرسش در مورد این مطلب افزودن به علاقه مندی ها

0 نظر ارسال چاپ پرسش در مورد این مطلب افزودن به علاقه مندی ها

بـرای اطلاعـات بیشتـر بخوانیـد