نگاهی به آثار امام فخر رازی

فارسی نسخه موبایل

امام ابوعبداللّه محمدبن عمربن حسین بن حسین تیمی بكری طبرستانی رازی، ملقب به «فخرالدین » و معروف به ابن خطیب و خطیب ری یكی از حكیمان نامبردار و از جمله متكلمان زبردست ایران است . تولد امام روز 25 رمضان سال 544 در ری بود و وفاتش در سال 606 هجری، روز اول شوال، در هرات اتفاق افتاد. امام ابتداد نزد پدر مشغول تحصیل شد، پس از مرگ وی پیش مجدالدین گیلانی تلمذ كرد و آن گاه كه مجدالدین گیلانی جهت تدریس به مراغه دعوت شد فخرالدین نیز در مصاحبت او بود و زمانی دراز علم كلام را پیش وی می خواند و می گوید: در این مدت كتاب شامل امام الحرمین جوینی (419-478 ه.ق ) را كه در علم كلام پرداخته، حفظ می كرد. چون فخرالدین قامت بركشید و ببالید، رهسپار خراسان شد و در آنجا بود كه به آثار ابوعلی سینا (در گذشته 428 ه.ق ) واقف شد و به مطالعه آنها مشغول گشت . فخرالدین پس از تحصیل به ماوراءالنهر مسافرت كرد و در نزد غیاث الدین و برادرش شهاب الدین كه از پادشاهان غور بودند، تقرب حاصل كرد، لیكن این تقرب و منزلت دیری نپایید. زیرا امام به واسطه اعتراضات و انتقاداتی كه در مسئله تجسیم و تشبیه بر كرامیه می كرد، كرامیان در صدد قتل وی برآمدند و حتی زهر در طعامش كردند. كرامیه كه پیروان ابوعبداللّه محمدبن كرام (در گذشته 255 ه.ق ) از اهل سیستان هستند.

ابوعبداللّه اعتقاد داشت كه خدا بر عرش مستقر است و اسم جوهر بر او قابل اطلاق است و در كتاب عذاب القبر خود گوید كه ذات و گوهر خدا واحد است و به قسمت بالای عرش مماس است و همو حلول و تناسخ را جایز می دانست. داوود طیبی گوید: در اول كه امام به هرات بود، فقیر و تنگدست بود و چیزی نداشت و من در یكی از مدارس مجهول و گمنام او را دیدم كه مریض بود. از تنگدستی خویش به من شكایت كرد. من از بازرگانان نامدار چیزی از زكوة مالشان بگرفتم و به وی دادم تا به خراسان برود. چون فخر رازی معروف شد و كم كم كتابهای او به ظهور رسید، مردم به تعلیم و تعلم آن مشغول شدند و كتابهای گذشتگان را فراموش كردند و این بدان سبب بود كه امام در تألیف و تصنیف و شرح كتابهای متقدمان روشی تازه داشت .

در شهر هرات ارباب مذاهب به محضر درسش حاضر می شدند و اشكالها و سؤالهای خود را از او می پرسیدند و او همه را به بهترین صورت ممكن جواب می گفت . به سبب وجود او و نفوذ مواعظ و سخنان وی جمع كثیری از كرامیان به مذهب تسنن برگشتند و امام در هرات به جایی رسید كه او را شیخ الاسلام لقب دادند. چون امام در حكمت و كلام تبحر داشت و از ذوق شاعرانه هم بی نصیب نبود، آن گاه كه استدلال می كرد، سخنش متین و استوار بود و زمانی كه مقصودش ترغیب مردم بود به استادی مهارت بی نظیری خلق را به انجام مقصود برمی انگیخت و بدین جهت بود كه همه به مقام علمی او اعتراف داشتند، او را به انواع می ستودند. از صفات مهم امام تكثیر و توفیر دلیل است بر اثبات یك مدعا، در دفتر هفتم مثنوی كه منسوب به مولانا جلال الدین بلخی است چند بیتی آمده كه مؤید این مطلب است:

كوه و دریا و درخت و برگ و شاخ جمله مخلوقات این كاخ فراخ
شاهدی بر وحدت ذات خدا دیده عقل ای برادر برگشا

فخر رازی رحمة اللّه علیه ... آن امین اللّه موثوق علیه غیر این جمله براهین و دلیل بر كمال ذات خلاق جلیل از كمال عقل فرد كم علیل كرده اخراج او هزار و یك دلیل .

• مؤلفات امام فخر رازی:
از امام آثار بسیار ذكر كرده اند كه ما مهم ترین آنها را در ذیل نقل می كنیم:
1.تفسیر قرآن معروف به تفسیر كبیر كه خود آن را « مفاتیح الغیب » نامیده است . اما تمام عجایب و شگفتیهای علوم را تا روزگار خویش در آن گرد آورده است .
2.تفسیر قرآن معروف به تفسیر صغیر كه خود آن را اسرارالتنزیل و انوارالتأویل نامیده است .
3.تفسیر سوره فاتحه كه یك جلد جداگانه بوده، ولی ابن القفطی گوید كه: در تفسیر سوره فاتحه، كتابی در 12 جلد به خط ریز و كوچك خود نوشته است .
4. المطالب العالیة در علم كلام . ولی ابن القفطی گوید: مطالبی عالی در حكمت است . ولی ظاهراً قول ابن القفطی اشتباه است چه این كتاب در مطالب كلامی بحث می كند.
5 - نهایة العقول
6- كتاب الاربعین فی اصول الدین
7- المحصل
8- البیان و البرهان فی الردعلی اهل الزیغ و الطغیان
9- المباحث العمادیة
10- تحصیل الحق
11- تهذیب الدلائل
12- عیون المسائل
13- ارشاد النظار الی لطایف الاسرار
14- أجوبة المسائل البخاریة
15- المعالم در كلام
16- المحصول در اصول فقه
17- لباب الاشارات در فلسفه كه خلاصه اشارات شیخ رئیس ابوعلی سینا است و الحق امام در خلاصه كردن و پیراستن این كتاب هنر كرده است.
18- شرحی بر مفصل علامه جاراللّه زمخشری (وفات 538 هجری )
19- شرح وجیز غزالی، كه آن را تمام نكرده و فقط فصل عبادات و نكاح را در سه جلد پرداخته است .
20- شرح سقط الزند ابوالعلاء معری فیلسوف و شاعر عرب (در گذشته 449 ه.ق)
21-در طب شرح كلیات قانون
22- الجامع الكبیر الملكی
23- تعجیز الفلاسفه به فارسی
24- المباحث المشرقیه در فلسفه
25-الزبدة
26- جامع العلوم معروف به «ستینی » در تعریف و شرح 60 علم از علوم؛
غیر از كتابهای مزبور ابن القفطی در تاریخ الحكماء 30 تألیف دیگر از امام فخر نام می برد . ابن خلكان كتابهای امام را بسیار ستوده و گوید: «كتابهای او در زمان حیاتش در اغلب بلاد عالم منتشر شده بود و دانش پژوهان به تعلیم و تعلم مطالب آنها مشغول بودند.»
27 - شرح الاشارات .
28 - طریقة فی الخلاف .
29 -كتاب فی مناقب الشافعی .
30 - عیون الحكمة .
31 - شرح الاسماء الحسنی.

منـابـع

پایگاه اطلاع رسانی کانون ایرانی پژوهشگران فلسفه و حکمت،

پایگاه اطلاع رسانی بنیاد حکمت اسلامی صدرا،

پایگاه اطلاع رسانی حوزه،

کلیــد واژه هــا

0 نظر ارسال چاپ پرسش در مورد این مطلب افزودن به علاقه مندی ها