ریشه طرح مسئله عدل در جوامع از نظر مکاتب مختلف

فارسی 3199 نمایش |

پیروان برخی مکتب ها به طور کلی جریانات اجتماعی را به گونه ای دیگر تعلیل و تحلیل می کنند. پیروان این مکتب ها یک سلسله قالب های ساخته و از پیش پرداخته ای دارند و به هر ضرب و زور هست می خواهند همه حوادث را در آن قالب ها بشناسانند. در این گونه مکتب ها مسئله تضادهای طبقاتی و موضع گیری های اجتماعی بر اساس برخورداری ها و محرومیت ها، نقش اصلی و اساسی را در همه حرکت ها و جنبش ها ایفا می کنند. از نظر پیروان آن مکتب ها، همه تجلیات روحی و فکری و ذوقی و عاطفی بشر، انعکاسی از نیازهای مادی و روابط اقتصادی است، همه شئون، رو بنا است و چیزی که زیر بنا است اقتصاد و شئون اقتصادی است، خصوصیات فکری و ذوقی و عاطفی و هنری هر کس را در موضع گیری خاص طبقاتی او باید جستجو کرد. اگر سعدی گفته است: "مایه عیش آدمی شکم است" از نظر این گروه، نه تنها مایه عیش، بلکه مایه فکر و احساس و عاطفه و ذوق و بالاخره آنچه مقدس نامیده می شود نیز شکم است، همه راه ها به شکم منتهی می شود.
از نظر پیروان این مکتب ها اگر می بینیم که در جامعه ای بیش از همه چیز سخن از عدل به میان می آید، ریشه آن را در نابرابری های اقتصادی و اجتماعی باید جستجو کنیم نه در جای دیگر و اگر دو گروه مشخص می بینیم که در لباس فقه یا کلام در برابر یکدیگر جبهه گیری می کنند: گروهی طرفدار جدی اصالت عدل به عنوان یک جهان بینی و یا یک معیار برای قانون می گردد و گروهی دیگر بر عکس، منکر همه این اصالت ها می شود، باید بدانیم که این جبهه گیری های عقلی و فکری و کلامی و فقهی، نمایانگر یک جبهه گیری زیر پرده است که گروه وابسته به طبقات محروم و محکوم، در مقابل طبقات مرفه و برخوردار کرده است. اندیشه تابع شکم است، محال است که یک برخوردار مرفه، از اصل عدل دفاع کند، همچنان که محال است که یک محروم زجر کشیده منکر اصالت عدل بشود.
اینگونه توجیه کردن تاریخ، یکسو نگری است. شک ندارد که نیاز مادی، یک عامل بسیار مهم و اساسی در گرایش های انسان است و احیانا جای پایی از علل اقتصادی نیز در جبهه گیری های فکری و اجتماعی و سیاسی اسلامی می توان یافت. اما نمی توان همه جاذبه هایی که انسان را احاطه کرده و تحت نفوذ قرار می دهد و همه عوامل اصلی و اساسی ای را که در بافت تاریخ انسان مؤثر است در نیازهای اقتصادی خلاصه کرد و شاید هنوز زود است که درباره مجموع عوامل اساسی حاکم بر زندگی فردی و اجتماعی انسان اظهار نظر قاطع بشود.
قدر مسلم این است که نیازهای مادی را به عنوان نیاز اصلی منحصر نتوان مورد قبول قرار داد. چگونه با این قالب ها و معیارها می توان توجیه کرد که مثلا چرا مأمون و معتصم و واثق به شدت طرفدار مکتب اعتزال (معتزله) می شوند و اصل عدل را می پذیرند و در مقابل، متوکل که وابسته به همان طبقه و همان گروه و همان خون بود، گرایشی در جهت مخالف پیدا می کند و با طرفداران عدل همان را می کند که اسلافش با مخالفان عدل کردند یا مثلا چگونه می توان فکر صاحب بن عباد را که یکی از برخوردارترین و متنعم ترین مردم جهان بود در حمایت شدید از اصل عدل توجیه کرد، در صورتی که اکثریت قریب به اتفاق علمای محروم زمان او منکر این اصل بودند و عقیده اشعری داشتند.
علت اصلی حساسیت مسلمین نسبت به این مسئله و علت راه یافتن این اصل در کلام و در فقه و در حوزه های اجتماعی اسلامی، بلا شک قرآن کریم بود. اما علت جبهه گیری های مختلف در این مسئله که برخی آن را عریان و بدون لفافه پذیرفتند و برخی با یک سلسله توجیهات و تأویلات آن را از اثر انداختند چیزهای دیگر است که برخی روانی است و برخی اجتماعی و برخی سیاسی. این است نظر ما درباره سر منشأ اصلی طرح این مسئله در جامعه اسلامی. افرادی دیگر، ممکن است که به گونه ای دیگر و از زاویه دیگر این مسئله را تعلیل و تحلیل کنند.

ریشه اصلی طرح مسائل گوناگون عدل در جامعه اسلامی
یک سؤال اصلی مطرح است و آن اینکه چرا کلام اسلامی بیش از هر چیز به مسئله عدل پرداخت؟ و چرا فقه اسلامی قبل از هر چیزی مسئله عدل برایش مطرح شد؟ و چرا در جهان سیاست اسلامی بیش از هر کلمه ای کلمه عدل به گوش می خورد؟ اینکه در همه حوزه ها سخن از عدل بود باید یک ریشه و سر منشأ خاص داشته باشد. آیا جریان اصلی دیگری در کار بوده که همه این جریان ها را او بر می انگیخته و تغذیه می کرده است؟
ریشه اصلی و ریشه ریشه های طرح های علمی و عملی مسئله عدل را در جامعه اسلامی، در درجه اول، در خود قرآن کریم باید جستجو کرد. قرآن کریم است که بذر اندیشه عدل را در دل ها کاشت و آبیاری کرد و دغدغه آن را چه از نظر فکری و فلسفی و چه از نظر علمی و اجتماعی در روح ها ایجاد کرد. این قرآن است که مسئله عدل و ظلم را در چهره های گوناگونش (عدل تکوینی، عدل تشریعی، عدل اخلاقی، عدل اجتماعی) طرح کرد.

منـابـع

مرتضی مطهری- عدل الهی مقدمه- صفحه 43-45 و 39

کلیــد واژه هــا

0 نظر ارسال چاپ پرسش در مورد این مطلب افزودن به علاقه مندی ها

0 نظر ارسال چاپ پرسش در مورد این مطلب افزودن به علاقه مندی ها

بـرای اطلاعـات بیشتـر بخوانیـد